Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Rybniku

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 października 2023 roku

Sąd Okręgowy w Rybniku I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	Sędzia Agnieszka Westwal
Protokolant:	sekretarz sądowy Anna Mrozek

po rozpoznaniu w dniu 24 października 2023 roku w Rybniku

sprawy z powództwa T. G.

przeciwko (...) Bank (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.

o zapłatę i ustalenie

ustala, że Umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) zawarta w dniu 5 października 2007 roku pomiędzy powodem T. G. a (...) Bank Spółką Akcyjną w W., której następcą prawnym jest pozwana (...) Bank (...) Spółka Akcyjna w W., jest nieważna;

zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 32 713,21 zł (trzydzieści dwa tysiące siedemset trzynaście złotych dwadzieścia jeden groszy) i kwotę 18 900,04 CHF (osiemnaście tysięcy dziewięćset franki szwajcarskie i cztery centymy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 28 stycznia 2023 roku do dnia zapłaty;

w pozostałym zakresie powództwo oddala;

zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 6 417 zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sygn. akt I C 1845/22

UZASADNIENIE

Powód T. G. wniósł o ustalenie, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) zawarta w dniu 5 października 2007 roku pomiędzy nim a poprzednikiem prawnym pozwanej (...) Bankiem Spółką Akcyjna z siedzibą w W. jest nieważna i zasądzenie od pozwanej (...) Bank Spółki Akcyjnej w W. na rzecz jego rzecz kwoty 32 713,21 zł oraz kwoty 18 900,04 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 11 lutego 2022 roku do dnia zapłaty. W zakresie żądania zwrotu kosztów postępowania powód wniósł o zasądzenie od strony pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym opłat skarbowych od pełnomocnictw oraz kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia prawomocności wyroku do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że działając jako konsument zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanej umowę kredytu na cele mieszkaniowe. Wskazał, że warunki umowy kredytu zostały określone na gotowych wzorcach umownych, treść umowy nie została z nim uzgodniona indywidualnie i nie miał on wpływu na ukształtowanie postanowień umowy. Dalej, powód podniósł, że w jego ocenie zawarta umowa zawierała postanowienia, które uznać należało za postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c. tj.: § 2 ust 1 i 2, § 4 ust. 1a umowy, § 9 ust. 2 umowy. W konsekwencji powyższego, zdaniem powoda w/w postanowienia są wobec niego jako konsumenta bezskuteczne. Bezskuteczność kwestionowanych postanowień z kolei doprowadziła do nieważności całej umowy, ponieważ jej dalsze obowiązywanie w kształcie pozbawionym kwestionowanych postanowień nie było możliwe. Wobec powyższego, na skutek nieważności w/w umowy całość pobranych przez pozwaną od powoda środków należy uznać jako świadczenie nienależne.

W odpowiedzi na pozew pozwana (...) Bank (...) Spółką Akcyjną w W. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na jej rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu odpowiedzi na pozew pozwana, przyznała, że zawarła z powodem w/w umowę, ale zaprzeczyła, aby była ona nieważna, jej postanowienia dotyczące indeksacji do waluty obcej były bezskuteczne lub nieważne, a umowa była sprzeczna z art. 69 Prawa bankowego. Pozwana zaprzeczyła także aby powodowi nie zostały przedstawione informacje dotyczące sposobu ustalania przez bank kursu waluty indeksacji kredytu, według którego będą przeliczane świadczenia stron, aby bank miał swobodę w ustalaniu kursu waluty, aby powód został zapewniony o stabilności waluty i nie miał możliwości negocjowania treści postanowień umownych. Pozwana zakwestionowała roszczenie powoda w całości, kwestionując także prawidłowość przedstawionych przez niego wyliczeń.

Z daleko posuniętej ostrożności, w przypadku ewentualnego stwierdzenia przez Sąd, że umowa jest nieważna i zasądzenia dochodzonej przez powoda kwoty na tej podstawie, pozwana podniosła ewentualny zarzut potrącenia wierzytelności dochodzonej przez powoda z wzajemną wierzytelnością pozwanego o zwrot kwoty udzielonego powodowi kredytu, tj. kwoty 63 000 zł oraz 18 280,88 zł do wysokości wierzytelności niższej. Jednocześnie pozwana zastrzegła, że podniesienie przez nią w/w zarzutu potrącenia nie oznacza uznania roszczeń powoda w jakimkolwiek zakresie i wysokości. Nadto, pozwana podniosła ewentualny zarzut zatrzymania kwoty 63 000 zł stanowiącej roszczenie pozwanej w stosunku do powoda o zwrot kwoty udzielonego powodowi kredytu oraz kwoty 18 280,88 zł stanowiącej roszczenie pozwanej o zwrot tzw. wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału.

Pozwana podniosła także zarzut przedawnienia części dochodzonych przez powoda roszczeń wymagalnych dawniej niż trzy lata przed podjęciem przez powoda próby przerwania jego biegu, wskazując jednocześnie, że umowa została zawarta 10 lat przed podjęciem przez powoda próby przedawnienia w niniejszej sprawie. Pozwana podniosła również, że niezależnie od bezpodstawności zarzutów powoda, nie posiada on interesu prawnego w zakresie zgłoszonego w pozwie roszczenia o ustalenie. Strona pozwana przytoczyła również kolejne argumenty, które były przedmiotem oceny Sądu.

Sąd ustalił, następujący stan faktyczny:

W 2007 roku T. G. potrzebował kredytu na zakup mieszkania. W tym celu odwiedził dwie placówki bankowe. W pierwszej placówce poinformowano go, że nie będzie miał zdolności kredytowej. Następnie udał się do (...) Banku, gdzie okazało się, że w walucie polskich złotych może uzyskać jedynie kwotę 29 000 zł, natomiast w przypadku kredytu walutowego ma możliwość uzyskania potrzebnej mu kwoty. Powodowi przedstawiono ofertę kredytu indeksowanego do (...) w (...) Banku Spółce Akcyjnej w W.. Był to pierwszy walutowy kredyt powoda. Powód nie wiedział jaka jest rola franka szwajcarskiego w umowie i nie zdawał sobie sprawy z ryzyka związanego z zawarciem umowy powiązanej z walutą obcą. Powyższe nie zostało również wytłumaczone przez pracownika banku. Powodowi przedstawiono wyłącznie harmonogram spłat, bez przedstawiania symulacji. Powodowi nie został wytłumaczony mechanizm przeliczeń, który miał wykonywać Bank przy uruchomieniu kredytu i przy jego spłacie, ani mechanizm ustalania przez Bank tabeli kursów, w oparciu o którą Bank dokonywał przeliczeń. Jednocześnie, pracownik pozwanej zapewniał powoda, że frank szwajcarski to najstabilniejsza waluta na świecie. Ostatecznie powód zdecydował się na zawarcie umowy kredytu w/w Banku, działając w zaufaniu do niego i jego pracowników.

Dowód: zeznania powoda na rozprawie w dniu 24 października 2023 roku.

W dniu 5 października 2007 roku powód T. G. zawarł z (...) Bank Spółką Akcyjną w W. umowę kredytu na cele mieszkaniowe (...) o nr (...) według przedstawionego mu przez Bank wzorca, bez jakichkolwiek zmian w treści tego wzorca. Dokonana czynność nie miała związku z działalnością gospodarczą ani zawodową powoda.

Zgodnie z zawartą umową Bank udzielił powodowi kredytu w kwocie 63 000 zł denominowanego w walucie CHF na okres 300 miesięcy od dnia 5 października 2007 roku do dnia 11 października 2032 roku.

Kwota kredytu denominowanego w CHF przy tym miała zostać określona według kursu kupna dewiz dla wyżej wymienionej waluty zgodnie z „tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu wykorzystania kredytu (§ 2 ust. 1 i 2 umowy). Kredyt miał zostać przeznaczony na zakup mieszkania w W. przy ul. (...) (§ 3 ust. 1 umowy).

Uruchomienie kredytu nastąpić miało jednorazowo w terminie do 5 października 2007 roku w formie przelewu na rachunek wskazany w akcie notarialnym w kwocie 63 000 zł. Kredyt miał być wykorzystany w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu kwoty kredytu według kursu kupna dewiz dla CHF zgodnie z „tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu wykorzystania kredytu (§ 4 ust. 1, 1a umowy).

Za udzielenie kredytu Bank miał pobierać od kredytobiorcy prowizję przygotowawczą w wysokości 315 zł, nie później niż w dniu uruchomienia kredytu, co stanowić miało 0,50% kwoty przyznanego kredytu. Zasady pobierania opłat i prowizji zostały określone w OWKM. Powód oświadczył w umowie, że otrzymał wyciąg z ,,Taryfy prowizji i opłat (...) Banku S.A., akceptuje jego treść oraz zasady informowania o zmianie w wysokości opłat i prowizji (§ 6 ust. 1,2,3 umowy).

Oprocentowanie kredytu w całym okresie kredytowania miało być zmienne i stanowiło sumę zmiennej stawki odniesienia oraz stałej marży banku w wysokości 1,90 punktów procentowych, z zastrzeżeniami wskazanymi w umowie. W dniu zawarcia umowy oprocentowanie kredytu wynosiło 4,69 % w stosunku rocznym (§ 8 umowy).

Powód zobowiązał się do spłaty kredytu po okresie jego wykorzystania wraz z odsetkami w 300 ratach miesięcznych w dniu 10 – go każdego miesiąca, począwszy od 12 listopada 2007 roku. Wysokość rat kapitałowo – odsetkowych określona miała być w CHF. Spłata rat kapitałowo – odsetkowych dokonywana miała być w złotych po uprzednim przeliczeniu rat kapitało – odsetkowych według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu spłaty, a tym samym zmiana wysokości wyżej wymienionego kursu waluty miała mieć wpływ na ostateczną wysokość spłacanego przez Kredytobiorcę kredytu. Miesięczne raty kapitałowo-odsetkowo ustalono w malejącej wysokości (§ 9 umowy).

Jako prawne zabezpieczenie spłaty kredytu, odsetek, a także innych związanych z kredytem należności, miała zostać ustanowiona hipoteka kaucyjna do kwoty 126 000 zł na lokalu mieszkalnym położonym w W. przy ul. (...) stanowiącego własność powoda oraz cesja na rzecz pozwanej praw z umowy ubezpieczenia w/w lokalu mieszkalnego od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 10 umowy).

Powód oświadczył, że został poinformowany o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz że zrozumiał wynikające z tego konsekwencje, jak również, że akceptuje zasady funkcjonowania kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymiennej, w szczególności zasady wskazane w umowie w zakresie sposobu uruchomienia i wykorzystania kredytu oraz warunków jego spłaty (§11 pkt. 4 i 5 umowy).

W przypadku nieterminowej spłaty należności wynikających z umowy pozwana miała prawo wysłania powodowi monitów, upomnień, wezwania do zapłaty. Za w/w pisma kierowane do powoda pozwana mogła pobierać opłaty w wysokości i na zasadach określonych w „taryfie prowizji i opłat (...) Banku S.A.”. W dniu zawarcia umowy opłata za każdorazowe wysłanie upomnienia oraz wezwania do zapłaty wyniosła kwotę 8 CHF, za każde z tych pism. Wyżej wymieniona kwota opłaty miała być przeliczona na złote według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelką kursów” obowiązującą w Banku w dniu spłaty zaległej należności (§12 ust. 1 i 2 umowy).

Integralną częścią umowy były „Ogólne Warunki Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe oraz Kredytów i P. h.” w (...) Bank S.A.” stanowiące załącznik nr 1 do umowy (§1 umowy) zwane dalej (...).

Kredytobiorca oświadczył, że otrzymał w/w załącznik do umowy i zapoznał się z jego treścią, a także wyraził zgodę na jego stosowanie. Wyrażenia użyte w umowie należało rozumieć zgodnie z definicjami określonymi w § 1 O.. W § 1 O.nie było definicji „Tabeli kursów”. Stosownie do § 5 ust. 4 (...) w przypadku kredytów denominowanych w walucie obcej ustalona w złotych kwota pobranej przez Bank prowizji za udzielenie kredytu miała być waloryzowana w walucie kredytu i miała zostać wyliczona według kursu sprzedaży dewiz waluty, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu pobrania prowizji.

W § 17 (...) uregulowany został sposób zmiany sposobu indeksowania kredytu. Na pisemny wniosek powoda, pozwana mogła wyrazić zgodę na przekształcenie kredytu denominowanego (walutowego) na kredyt złotowy, które miało nastąpić po przeliczeniu kwoty kredytu pozostającej do spłaty wraz z należnymi odsetkami według kursu sprzedaży dewiz dla waluty, w jakiej kredyt był denominowany, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu przekształcenia, na zmianę rodzaju waluty wymienialnej kredytu denominowanego (waloryzowanego), która miała nastąpić po przeliczeniu kwoty kredytu pozostającej do spłaty wraz z należnymi odsetkami na złote według kursu sprzedaży dewiz dla waluty, w jakiej kredyt jest denominowany, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu przekształcenia, a następnie po przeliczeniu uzyskanej w ten sposób kwoty w złotych według kursu kupna dewiz dla nowo wybranej waluty zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu przekształcenia, oraz przekształcenie kredytu złotowego na kredyt denominowany (waloryzowany), które mogło nastąpić po przeliczeniu kwoty kredytu pozostającej do spłaty wraz z należnymi odsetkami według kursu kupna dla dewiz dla nowo wybranej waluty zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w dniu przekształcenia. Przekształcenie, o którym mowa powyżej kredytu miało wymagać podpisania przez strony aneksu do umowy. Za zmianę warunków umowy polegającej na przekształceniu kredytu pobrana miała być przez pozwaną prowizja, przy czym, gdy przekształcenie dotyczyło umów denominowanych (waloryzowanych) prowizja miała być płatna w złotych po przeliczeniu według kursu sprzedaży dewiz dla danej waluty, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w Banku w dniu przekształcenia kredytu.

Dowód: umowa k. 19-23, ,,Ogólne Warunki Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe oraz Kredytów i P. hipotecznych” w (...) Bank S.A.” k.119-122.

Kredyt został uruchomiony jednorazowo w dniu 9 października 2007 roku i tego samego dnia wypłacony powodowi w kwocie 63 000 zł.

Dowód: zaświadczenie k. 29-37.

W dniu 20 lutego 2013 roku strony zawarły aneks do umowy.

Dowód: aneks nr (...) do umowy k. 24-28.

W okresie od dnia 9 października 2007 roku do dnia 3 listopada 2021 roku powód T. G. tytułem spłaty rat kapitałowo – odsetkowych i prowizji w kwocie 315 zł uiścił na rzecz pozwanej łącznie kwotę 32 713,21 zł oraz kwotę 18 900,04 CHF.

Dowód: zaświadczenie k. 29-37, zestawienie pozwanej k. 148-149, zestawienia powoda k. 36-47.

(...) Bank (...) Spółka Akcyjna w W. jest następcą prawnym (...) Bank Spółki Akcyjnej w W..

Bezsporne.

Pismem z 1 lutego 2022 roku powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 32 713,21 zł oraz kwoty 18 900,04 CHF podnosząc, że zawarta między nimi umowa z dnia 5 października 2007 roku jest nieważna, na wskazany przez niego w piśmie rachunek bankowy w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia upływu zakreślonego wyżej terminu do zapłaty.

Dowód: wezwanie do zapłaty k.49-51.

Pismem z dnia 24 listopada 2022 roku powód złożył oświadczenie, że ma świadomość konsekwencji orzeczenia nieważności przez Sąd zawartej umowy kredytu i że akceptuje te konsekwencje. Oświadczenie powoda zostało odebrane przez stronę pozwaną w dniu 27 stycznia 2023 roku.

Dowód: oświadczenie powoda k. 77, zwrotne potwierdzenia przesyłki sądowej adresowanej do pozwanej k. 171.

Ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie Sąd poczynił w oparciu o zgromadzone w aktach sprawy dokumenty, wymienione w stanie faktycznym oraz w oparciu o zeznania powoda.

Sąd ocenił dowody z dokumentów jako wiarygodne. Strony postępowania nie kwestionowały, że oświadczenia w nich zawarte zostały złożone przez osoby, które podpisały te dokumenty. Nie podważały ich prawdziwości i autentyczności. Sąd nie miał podstaw, aby z urzędu powziąć wątpliwości odnośnie ich wiarygodności i mocy dowodowej.

Zeznania powoda Sąd ocenił jako wiarygodne - choć - podobnie jak w innych sprawach tego rodzaju – akcentował on zaufanie do Banku. Zeznania te częściowo znalazły potwierdzenie w dowodach z dokumentów. Wprawdzie w umowie kredytu z dnia 5 października 2007 roku powód oświadczył w § 11 ust. 4 i 5, że został poinformowany o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz zrozumiał wynikające z tego konsekwencje, jak również, że akceptuje zasady funkcjonowania kredytu denominowanego (waloryzowanego) w walucie wymiennej, w szczególności zasady wskazane w umowie w zakresie sposobu uruchomienia i wykorzystania kredytu oraz warunków jego spłaty, nie oznaczało to jednak, że został o tych ryzykach w sposób prawidłowy poinformowany czy tylko złożył to oświadczenie bo znajdowało się w treści przygotowanej przez pozwaną umowie. Powód podpisując umowę działał jako konsument był zatem stroną słabszą niż Bank, zarówno pod względem siły negocjacyjnej, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godził się na postanowienia sformułowane wcześniej przez Bank, nie mając wpływu na ich treść. W praktyce oświadczenia takie jakie złożył powód stanowiły dla Banku formę zabezpieczenia przed zarzutem nienależnego wywiązywania się z obowiązków informacyjnych, ale zdaniem Sądu nie można z tych oświadczeń wnioskować, że powód zdawał sobie sprawę z ryzyka, które poniesie zawierając umowę na tak długi okres czasu oraz tego, że Bank przed własnym ryzykiem skutecznie się zabezpieczył.

Sąd pominął dowód z opinii biegłych sądowych wnioskowany przez strony na podstawie przepisu art 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. jako mający dotyczyć okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia w sprawie. W związku z uznaniem przez Sąd nieważności umowy kredytu łączącej strony wszelkie rozliczenia pomiędzy stronami zgodnie z powszechną linią orzeczniczą opierają się o teorię dwu kondykcji. A zatem strony miały obowiązek zwrócić wzajemne świadczenia. Ustalenie wysokości tych świadczeń nie wymagało wiadomości specjalnych. Wynikało z zaświadczenia wystawionego przez samą pozwaną z dnia 4 listopada 2021 roku (k. 29-35).

W ocenie Sądu zeznania złożone na rozprawie z dnia 19 maja 2023 roku przez świadka J. L. i świadka I. P. nie miały istotnego znaczenia dlatego też Sąd nie ustalił stanu faktycznego w sprawie w oparciu o te zeznania. Świadek J. L. brała bowiem udziału wyłącznie w przygotowaniu dokumentów do umowy, nie brała udziału w oferowaniu powodowi kredytu ani w jej podpisywaniu, a zatem nie miała żadnej wiedzy w jaki sposób pracownik pozwanej zaoferował powodowi w/w umowę o kredyt, jakich udzielił mu informacji, w tym czy przedstawił mu, a jeśli tak w jaki sposób ryzyko kursowe. Z kolei świadek I. P. nie brała udziału w oferowaniu powodowi umowy kredytu z dnia 5 października 2007 roku, a jedynie podpisała w/w umowę z upoważnienia pozwanej.

Nie przyczyniły się również do ustalenia stanu faktycznego w sprawie dokumenty takie jak prywatna ekspertyza prawna k. 123-147, a także dokumenty dołączone na płycie CD k. 79 w postaci: Stanowiska Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 16 czerwca 2016 roku, Raportów (...) 2013 i 2016, raportu UOKiK, Stanowiska Biura Studiów i Analiz SN z dnia 6 września 2016 roku i opracowana przez Związek Banków Polskich ,,Biała księga kredytów frankowych w Polsce”. W/w dokumenty stanowiły bowiem stanowisko pozwanej w sprawie, zostały nadto sporządzone po dniu zawarcia kwestionowanej umowy kredytu, a w sprawie, istotna była treść zawartej przez strony umowy oraz okoliczności towarzyszące jej zawarciu. Ustaleń stanu faktycznego Sąd nie dokonał także w oparciu o załączniki dołączone przez pozwaną w postaci wyliczeń wynagrodzenia za okres korzystania z udostępnionego kapitału k. 152-160 wobec nie uwzględnienia podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia, co zostanie uzasadnione w dalszej części uzasadnienia.

Sąd zważył co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie niemalże w całości.

W pierwszej kolejności, Sąd odniósł się do zarzutu strony pozwanej co do braku interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia nieważności umowy z dnia 5 października 2007 roku.

W myśl przepisu art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia przez Sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Niewątpliwym jest, co wyraża ugruntowany w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego pogląd, że o występowaniu interesu prawnego w żądaniu ustalenia świadczy możliwość stanowczego zakończenia w tym postępowaniu sporu między stronami, natomiast przeciwko jego istnieniu - możliwość uzyskania przez powoda pełniejszej ochrony w drodze innego powództwa. Wbrew stanowisku strony pozwanej, powód nie dysponował jakimkolwiek innym żądaniem, które chroniłoby go pełniej niż żądania zawarte w pozwie. Wystąpienie przez powoda jedynie z żądaniem zapłaty oparte na przesłankowym ustaleniu nieważności umowy, mogłoby obejmować jedynie żądanie zwrotu zapłaconych rat kredytu. Nie rozwiązywałoby natomiast kwestii obowiązku zapłaty przyszłych i jeszcze niewymagalnych rat, możliwości wypowiedzenia umowy przez pozwany Bank i negatywnych dla powoda skutków, związanych z tym wypowiedzeniem. Powód byłby narażony na konieczność wytaczania kolejnych powództw o zapłatę dalszych nadpłaconych rat czy spłaconych rat, względnie na bycie pozwanym w sprawie o zapłatę z powództwa Banku, gdyby zaprzestał spłaty kredytu. Tym samym, to powództwo o ustalenie jest jedynym i najdalej idącym środkiem ochrony powoda, zmierzającym do oceny i ostatecznego rozstrzygnięcia w zakresie związania lub braku związania stron postanowieniami zaskarżonej umowy kredytowej. Specyfika sprawy o ustalenie nieważności umowy, która miała trwać oraz nakładać na strony obowiązki i prawa jeszcze przez kilkanaście lat, daje przekonanie o istnieniu interesu prawnego powoda w ustaleniu. Uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewnia powodowi ochronę jego interesu i definitywnie kończy spór na tle obowiązywania postanowień umowy, umowy kredytu.

W niniejszej sprawie powód wniósł o ustalenie przez Sąd nieważności Umowy kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) zawartej w dniu 5 października 2007 roku, pomiędzy nim jako kredytobiorcą a pozwaną.

Sąd podzielił stanowisko powoda, że zawarta pomiędzy stronami umowa jest nieważna, z uwagi na znajdujące się w umowie w § 2 ust. 2, § 4 ust. 1a i § 9 ust. 2, § 12 ust. 2 umowy i §5 ust. 4, § 17 Regulaminu niedozwolone postanowienia umowne, bez których dalsze wykonanie umowy jest niemożliwe. Po wyeliminowaniu z umowy w/w postanowień, umowa ta nie spełniała wymogów przewidzianych w art. 69 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U.2020.1896 t.j.). Usunięcie z umowy w/w postanowień czyni ją dotkniętą nie dającymi się usunąć brakami, skutkującymi jej nieważnością na podstawie art. 58 § 1 i 2 k.c. Niedozwolone klauzule umowne przy tym dotyczyły w szczególności zastosowanego w umowie mechanizmu waloryzacji.

Zgodnie z art. 358 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 2).

W/w postanowienia umowne zaczerpnięto ze wzorca umowy i nie podlegały one negocjacjom. Możliwa byłaby więc kontrola incydentalna tych postanowień w zakresie, czy wzorzec zawierał niedozwolone postanowienia umowne. Kwestionowane postanowienia dotyczyły głównych świadczeń stron, ale nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jednoznaczność oznacza bowiem, że postanowienie może być rozumiane tylko w jeden sposób, a taki stan rzeczy istnieje, gdy nie zachodzi wątpliwość co do desygnatu pojęć i całokształtu postanowień wzorca. W wypadku w/w postanowień użyto pojęcia „Tabeli kursów” obowiązującej w banku, która nie została w żaden sposób zdefiniowana w umowie ani regulaminie. W umowie nie tylko zatem nie zdefiniowano pojęcia „Tabeli kursów” obowiązującej w banku w danym dniu ale i również nie podano żadnego mechanizmu ustalania tych kursów w tabeli, jak i również, że były one tworzone przez bank. Powód nie miał zatem jakiejkolwiek możliwości zrekonstruowania mechanizmu ustalania kursów przez pozwaną, to zaś czyniło w/w postanowienia niejednoznacznymi.

Z przepisu art. 358 ¹ k.c. wynika, że uznanie konkretnej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne, wymaga łącznego stwierdzenia obu wymienionych tam przesłanek, tj. „sprzeczności z dobrymi obyczajami” oraz „rażącego naruszenia interesów konsumenta” (por. wyrok SN z 27.10.2016 r., I CSK 173/06), przy czym ocena czy zaistniały te przesłanki należało dokonać na chwilę zawierania umowy.

W tym miejscu przywołać należy stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2019 roku w sprawie V CSK 347/18, które Sąd Okręgowy w całości podziela „Postanowienia umowy lub wzorca, ustalone jednostronnie przez bank, i przyznające mu uprawnienie do jednostronnego, samodzielnego ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF w stosunku do PLN bez wskazania reguł kształtowania tego kursu stanowią postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron. Polityka kursowa banku i decyzje władz banku nie mogą w sposób nie poddany kontroli kontraktowej wpływać na obowiązki kredytobiorców. Ocena taka jest wystarczająca do podjęcia przez Sąd meriti ustaleń co do tego, czy w konkretnej sprawie doszło w konsekwencji stosowania takiego postanowienia do rażącego naruszenia interesu konsumenta jako strony umowy kredytowej, nawet wówczas, gdy - w ocenie sądu - sam konsument w toku postępowania nie przedstawił dowodów wskazujących na takie naruszenie. Wynika to z nakazu wykładni przepisów prawa konsumenckiego (w niniejszej sprawie Kodeksu cywilnego o niedozwolonych postanowieniach umownych) w sposób zgodny z wymaganiami prawodawstwa europejskiego, w sposób ukształtowany m.in. w orzecznictwie TSUE, a także mając na uwadze zasadniczy cel tych regulacji, jakim jest zapewnienie odpowiedniego poziomu ochrony konsumentów. Ten kierunek wykładni potwierdzał także art. 76 Konstytucji RP, zgodnie z którym ochrona przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi jest konstytucyjnym zadaniem władzy publicznej (art. 76 Konstytucji). Nakaz wynikający z tego przepisu jest kierowany przede wszystkim do ustawodawcy, którego obowiązkiem jest zapewnienie odpowiedniego, minimalnego poziomu ochrony słabszego uczestnika rynku. Nie oznacza to jednak, iż art. 76 Konstytucji pozostaje bez wpływu na wykładnię przepisów prawa materialnego i procesowego; w procesie jego stosowania przez sądy. Przeciwnie, także sądy jako organy władzy publicznej, powinny w odniesieniu do przepisów mających na celu ochronę konsumentów stosować ich wykładnię, która umożliwi jak najpełniejsze urzeczywistnienie tej ochrony.”

Nie można też zgodzić się z argumentami pozwanej, że zawarte w umowie klauzule indeksacyjne zostały z powodem indywidualnie uzgodnione. Za indywidualnie uzgodnione można uznać bowiem jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. Te zaś okoliczności nie zostały wykazane. W wyrokach z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019 r., II CSK 438/18 Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mającej daleko idące konsekwencje dla egzystencji konsumenta, mechanizmu działania kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy w związku z czym obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywanych regularnych spłat. Obowiązek informacyjny określany jest nawet jako "ponadstandardowy", mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji.

Konstatacje te są równoznaczne ze stwierdzeniem, że ukształtowana przez pozwany Bank treść łączącej strony umowy kredytu i niepełne wypełnienie przez Bank obowiązków informacyjnych o możliwej rażącej dysproporcji świadczeń przemawia za przyjęciem abuzywnego charakteru zawartych w umowie klauzul indeksacyjnych tj. § 2 ust. 2, § 4 ust. 1a i § 9 ust. 2, § 12 ust. 2 umowy i §5 ust. 4, § 17 Regulaminu – z uwagi na ich sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów powodów.

Zgodnie z art. 385 ¹ §1 k.c. konsekwencją uznania za abuzywne klauzul indeksacyjnych zawartych w zakwestionowanych umowie postanowieniach, jest stan niezwiązania nimi powoda jako kredytobiorcy.

Stosownie do art. 385 ¹ § 2 k.c. , jeżeli postanowienie umowy zgodnie z jego § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.

Przepis ten wraz z pozostałymi dotyczącymi nieuczciwych postanowień umownych stanowi implementację do krajowego systemu prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, z uwzględnieniem jej treści podlegał przeto zastosowaniu w sprawie wobec stwierdzenia w umowie zawartej przez strony niedozwolonych postanowień. Art. 6 ust. 1. Dyrektywy nałożył na Państwa Członkowskie obowiązek zapewnienia, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, obowiązywanie umowy w dalszym ciągu, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, a nie jego kontrahenta i przywołał wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r. C-260/18 zapadły na gruncie sprawy bezpośrednio odnoszącej się do polskiego systemu prawnego, według którego, jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych postanowień nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu, że ta umowa nie może dalej obowiązywać bez takich warunków i wtedy sąd powinien orzec jej unieważnienie, wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę, art. 6 ust. 1 Dyrektywy nie stoi na przeszkodzie zastąpieniu nieuczciwego postanowienia umownego wspomnianym przepisem dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie w razie wyrażenia na to zgody przez strony, jednak możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, wbrew woli konsumenta, narażając go tym samym na szczególnie szkodliwe skutki. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 7 maja 2021 roku w sprawie III CZP 6/21.

Po usunięciu z umowy zawartej przez strony niedozwolonych postanowień obowiązywanie jej w dalszym ciągu nie jest możliwe. Wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do gotówkowego kursu kupna franka czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu udzielonego w złotych kredytobiorcy, tym samym odpada realizacja funkcji umowy o kredyt w złotych indeksowany kursem franka. Bez zastosowania przewidzianego w umowie narzędzia indeksacji i gotówkowego kursu sprzedaży franka nie da się też określić wysokości zobowiązań kredytobiorcy płatnych w złotych jako równowartość raty w walucie obcej. Powód nie wyraził zgody na zastąpienie niedozwolonych klauzul umownych innymi postanowieniami. Dlatego też Sąd w punkcie pierwszym wyroku uznając, że bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji kredytu umowa nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym ze względu na brak istotnych elementów, ustalił jej nieważność, w oparciu o art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1 prawa bankowego.

Stwierdzenie przez Sąd nieważności w/w umowy uprawniało powoda do wystąpienia z roszczeniem o zwrot świadczeń dokonanych w wykonaniu w/w umowy kredytu, jako nienależnych - w oparciu o art. 410 §1 i 2 k.c. Tak też Sąd Najwyższy w uzasadnieniu Uchwały składu siedmiu Sędziów z dnia 7 maja 2021 roku. Stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłaca kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spełnionych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.

Powód domagał się w niniejszej sprawie zasądzenia kwoty 32 713,21 zł oraz kwoty 18 900,04 CHF, jako zwrotu wpłaconych przez niego środków na rzecz pozwanej w związku z realizacją umowy od października 2007 roku do listopada 2021 roku, co zostało wykazane przedłożonymi w sprawie zaświadczeniami pozwanej i zestawieniu spłat kredytu. Żądanie powoda o zasądzenie od pozwanej w/w kwot tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych było zatem w pełni zasadne. Dlatego też Sąd zasądził dochodzone przez powoda kwoty w punkcie drugim wyroku.

Sąd w niewielkim zakresie oddalił roszczenie powoda o zapłatę, tj. w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie, w punkcie trzecim wyroku. Powód domagał się odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 11 lutego 2022 roku. W ocenie Sądu wymagalność roszczeń przysługującym obu stronom, przedawnienie takich roszczeń, należy wiązać z momentem złożenia przez powoda świadomej, wyraźnej i swobodnej decyzji co do nieważności umowy kredytu. Powód złożył oświadczenie w tym przedmiocie w dniu 24 listopada 2022 roku (k. 77), a zatem od tego momentu rozpoczął bieg termin przedawnienia. Natomiast w dniu 27 stycznia 2023 roku oświadczenia powodów odebrała strona pozwana (k. 171). Dlatego też Sąd uznał, iż odsetki ustawowe za opóźnienie należne od zasądzonego roszczenia powodowi powinny zostać zasądzone od dnia następnego od doręczenia pozwanej oświadczenia powoda, tj. od dnia 28 stycznia 2023 roku, w pozostałym zakresie roszczenie odsetkowe Sąd oddalił, co znalazło wyraz w punkcie trzecim sentencji wyroku. Z uwagi na powyższe, Sąd uznał także za bezzasadny podniesiony przez pozwaną zarzut przedawnienia.

Strona pozwana na wypadek unieważnienia umowy kredytu zgłosiła zarzut potrącenia. Zarzut ten okazał się bezskuteczny. Jak stanowi art. 498 § 2 k.c. wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Jednocześnie oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 zd. 2 k.c.). Złożenie w toku procesu przez pozwaną oświadczenia o potrąceniu wzajemnej wierzytelności łączy się z podniesieniem procesowego zarzutu potrącenia, tj. z powołaniem się na umorzenie w całości lub w części dochodzonej od niego wierzytelności w następstwie złożonego oświadczenia o potrąceniu. Także podniesienie procesowego zarzutu potrącenia w odpowiedzi na pozew jest jednoznaczne ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu (wyrok Sądu Najwyższego z 4 lutego 2004 roku, sygn. akt I CK 181/03). W orzecznictwie uznaje się za dopuszczalne dokonanie potrącenia jedynie ewentualnie tj. tylko na wypadek, gdyby objęta żądaniem pozwu wierzytelność, która jest kwestionowana, została uznana przez Sąd za uzasadnioną. Potrącenie takie nie pozostaje w sprzeczności z zakazem potrącenia pod warunkiem. Pozwany ma bowiem interes w zaskarżeniu wyroku oddalającego powództwo, w określonej, kwestionowanej przez niego części, jedynie wskutek uznania zasadności wzajemnego przedstawionego do potrącenia roszczenia pozwanego. Jak wynika z powszechnie aprobowanej wykładni art. 498 § 1 k.c., żeby wykonać potrącenie, konieczne jest jednak, by przynajmniej wierzytelność potrącającego była wymagalna. Roszczenie, które pozwana przedstawiła do kompensaty w niniejszej sprawie, nie spełniło tego wymogu. Dotyczyło zwrotu nienależnego świadczenia, zatem jako bezterminowe, stałoby się wymagalne dopiero po wezwaniu dłużnika do zapłaty (art. 455 k.c.). Pozwana nie złożyła dowodów, że wykonała tą czynność. Jak wynika z prawidłowego poglądu prezentowanego w orzecznictwie, o tym, że zostało to dokonane, nie przemawiało automatycznie samo złożenie oświadczenia o potrąceniu wierzytelności.

Pozwana podniosła także, ewentualny zarzut zatrzymania. Sąd nie uwzględnił zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez pozwaną. W ocenie Sądu nie jest dopuszczalne niejako automatyczne stosowania prawa zatrzymania, gdyż oba świadczenia mają charakter pieniężny. Nie można bowiem pomijać faktu, że w takiej sytuacji pozwanej przysługuje dalej idące uprawnienie – dokonanie potrącenia wzajemnych wierzytelności (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22). Prawo zatrzymania, o którym mowa w art. 461 k.c. i art. 496 k.c. pojmowane jest jako środek zabezpieczenia roszczenia, które wymaga złożenia stosowanego oświadczenia prawo kształtującego. W ujęciu procesowym jest to zarzut dylatoryjny, którego skuteczność obliguje Sąd – w razie uwzględnienia powództwa – do uzależnienia wykonania zasądzonego świadczenia od zabezpieczenia lub zaspokojenia roszczenia wzajemnego pozwanej. Skorzystanie z prawa zatrzymania zmierzać ma do zachowania faktycznej równowagi między osobami zobowiązanymi nawzajem do spełnienia świadczenia. W doktrynie wyrażane są zapatrywania, które Sąd w niniejszej sprawie podziela, że prawo zatrzymania co do zasady nie przysługuje w sytuacji, gdy uprawniony może doprowadzić do zaspokojenia swojej wierzytelności w wykonaniu przysługującego mu potrącenia. Tym samym istnienie prawa do dokonania potrącenia uznaje się za wykluczające potrzebę zastosowania zabezpieczenia opartego o ius retentionis (por. T. Wiśniewski, Prawo zatrzymania w kodeksie cywilnym Warszawa 1999, s. 86 i L. Peiper Kodeks zobowiązań, Komentarz, 1934 s. 273). W rezultacie prawo zatrzymania winno być postrzegane jako instrument prawny, gdy dłużnikowi nie przysługuje inny efektywny środek prawny zabezpieczenia własnego świadczenia. Takim środkiem niewątpliwie jest istnienie możliwości wykonania prawa potrącenia, gdzie skutek prawny jest dalej idący – prowadzi do zaspokojenia własnego roszczenia. W realiach omawianej sprawy pozwana nie skorzystała skutecznie z potrącenia dla zaspokojenia swojego roszczenia kondykcyjnego.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 zd. 2 k.p.c., obciążając nimi w całości stronę pozwaną. Powód przegrał proces w niewielki zakresie. Na zasądzoną od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 6417 zł składają się: opłata sądowa od pozwu w wysokości 1 000 zł, wynagrodzenie pełnomocnika zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z 22 października 2015 roku (Dz.U.2015.1800) w wysokości 5 400 zł oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł. W ocenie Sądu, wbrew stanowisku strony powodowej, brak było podstaw do podwyższenia wynagrodzenia pełnomocnika procesowego. W niniejszej sprawie nie wystąpiły bowiem żadne nadzwyczajne okoliczności, charakter sprawy nie odznaczał się szczególnym stopniem skomplikowania tak pod względem prawnym jak i faktycznym, a skala aktywności pełnomocnika pozostała na przeciętnym poziomie.

R., dn. 17 listopada 2023 roku